13.તરુણાવસ્થા તરફ:Reaching The Age Of Adolescence

Table of Contents

Reaching the age of Adolescence – તરુણાવસ્થા તરફ 

પ્રસ્તાવના :

તરુણાવસ્થા પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરવાની અવસ્થા છે.

  • 11 વર્ષની ઉંમરથી 18-19 વર્ષ સુધીની અવધિ તરુણાવસ્થાની છે.તરુણાવસ્થામાં વ્યક્તિના શરીરમાં થતા બદલાવ યૌવનારંભનો સંકેત છે.
  •  તરુણ(કિશોર)માં ઊંચાઈમાં વધારો, દાઢી-મૂછ, ખભાનો ભાગ પહોળો, ઘેરો અવાજ વગેરે લક્ષણો વિકાસ પામે છે.
  • તરુણી(કિશોરી)માં ઊંચાઈમાં વધારો, નિતંબનો ભાગ પહોળો, તીણો અવાજ, સ્તનગ્રંથિનો વિકાસ વગેરે લક્ષણો જોવા મળે છે.
  • છોકરાઓમાં કંઠમણિ મોટી થઈને ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ ઊપસી આવતી. સ્વરપેટી છે.
  • તરુણાવસ્થામાં ચહેરા પર થતા ખીલ માટે પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ અને તૈલગ્રંથિઓની વધારે ક્રિયાશીલતા જવાબદાર છે.
  • અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓને નલિકાવિહીન ગ્રંથિઓ પણ કહે છે.
  • અંતઃસ્રાવો રુધિરના પ્રવાહમાં ભળી વહન પામે છે.ગૌણ જાતીય લક્ષણો વડે છોકરાઓ અને છોકરીઓ અલગ પડે છે.
  • શુક્રપિંડમાંથી નર જાતીય અંતઃસાવ ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને અંડપિંડમાંથી માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ ઇસ્ટ્રોજનનો સાવ થાય છે.
  • જાનીય અંતઃસ્રાવો ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે.
  • તરુણી (છોકરી)ઓમાં 13-14 વર્ષની ઉંમરથી દર માસે (28 – 30 દિવસના અંતરાલે) પ્રજનનમાર્ગમાં રક્તસાવ થાય છે. તેને ઋતુરાવ (૨ શૌસાવ) કહે છે.
  • રજોદર્શન તરુણીમાં યૌવનારંભની શરૂઆતમાં થતો પ્રથમ રજસ્ત્રાવ છે.
  •  રજોનિવૃત્તિ ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થવાની ક્રિયા છે.
  •  સ્ત્રીમાં પ્રજોત્પત્તિ / પ્રજનન કાળની અવધિ રજોદર્શનથી નિવૃત્તિ સુધીની હોય છે.
  • ગર્ભધારણ કરેલી સ્ત્રીમાં ગર્ભધારણ ગાળા દરમિયાન ઋતુસ્ત્રાવ દર્શાવાતો
  •  મનુષ્યના દૈહિક કોષોમાં 23 જોડ રંગસૂત્રો હોય છે.
  •  સ્ત્રીમાં 23મી જોડમાં બે X રંગસૂત્રો જ્યારે પુરુષમાં 23મી જોડમાં એક X રંગસુત્ર અને એક Y રંગસૂત્ર હોય છે.
  •  23મી જોડના રંગસૂત્રોને લિંગી રંગસૂત્રો કહે છે.
  • મનુષ્યમાં ફલન સમયે જ વિકસતા ગર્ભની જાતિ નક્કી થઈ જાય છે.
  • અવતરનાર શિશુની જાતિના નિર્ણાયક તેના પિતા કે ફલનમાં ભાગ લેતા શુક્રકોષનું લિંગી રંગસૂત્ર જવાબદાર છે.
  •  મેનુષ્યના શરીરમાં પિટ્યુટરી, થાઈરૉઇડ, સ્વાદુપિંડ, એડ્રિનલ, જનનપિડ (શુક્રપિંડ કે અંડપિંડ) અંત:સાવી ગ્રંથિઓ આવેલ છે.
  • અંત:સ્ત્રાવના પ્રમાણમાં અસંતુલન કે ઊણપને કારણે વિવિધ રોગો થાય છે.
  • કીટકોમાં કયાંતરણ માટે કીટ અંત:સાવો અને દેડકામાં કાયાંતરણ માટે થાયરોકસીન અંત:સ્ત્રાવ અગત્યના છે.
    વ્યક્તિનું સ્વાથ્ય એટલે શારીરિક અને માનસિક રીતે વ્યકિત તંદુરસ્ત હોવું.
  • સંતુલિત આહારનો અર્થ ખોરાકમાં કાર્બોદિત, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન અને ખનીજ ક્ષારોની પતિ માત્રામાં હાજરી.
  • સંતુલિત આહારનો અર્થ ખોરાકમાં કાર્બોદિત, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન અને ખનીજ ક્ષારોની પર્યાપ્ત માત્રામાં હાજરી.
  •  વ્યક્તિના સ્વાથ્ય માટે સંતુલિત આહાર અને વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને શારીરિક વ્યાયામ (કસરત) જરૂરી છે.
  •  ડ્રગ્સ નશાકારક પદાર્થ છે. તેનું સેવન વ્યક્તિને તેનું બંધાણી બનાવે છે.
  •  AIDs (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ) માટે HIV(હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી વાઇરસ)થી થતી ખૂબ જ ચેપી અને જીવલેણ બીમારી છે.
Reaching The Age Of Adolescence
તરુણાવસ્થા-Reaching The Age Of Adolescence

શરીરમાં જોવા મળતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત પદાર્થનું નામ શું છે ?

  • શરીરમાં જોવા મળતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત પદાર્થનું નામ અંતઃસ્ત્રાવ છે.

Reaching the age of Adolescence – તરુણાવસ્થા તરફ

તરુણાવસ્થાની વ્યાખ્યા આપો.

  •  જીવનકાળની એ અવસ્થા જેમાં શરીરમાં પ્રજનનની પરિપક્વતાની પ્રાપ્તિ માટેનાં પરિવર્તનો થાય છે તેને તરુણાવસ્થા કહે છે.

ઋતુસ્ત્રાવ શું છે? વર્ણવો.

  • સ્ત્રીમાં 12 – 13 વર્ષની વયથી લગભગ 28 -30 દિવસના અંતરાલે પ્રજનનમાર્ગથી શરીરની બહાર થતા રક્તસ્ત્રાવને ઋતુસ્ત્રાવ કહે છે.
    સ્ત્રી ગર્ભવતી ન થાય ત્યાં સુધી 12 – 13 વર્ષની વયથી લગભગ 45 – 50 વર્ષની ઉંમર સુધી પ્રતિમાસ ઋતુસ્ત્રાવ થાય છે.
  • અંડપિંડમાંથી મુક્ત થયેલા અંડકોષનું જો ફલન ન થાય, તો તેવી સ્થિતિમાં અફલિત અંડકોષ તથા ગર્ભાશયનું અંદરનું સ્તર તેમજ તેની રુધિરવાહિનીઓ સાથે તૂટવા લાગે છે. તેનાથી સ્ત્રીઓમાં રક્તસ્રાવ થાય છે. તેને ઋતુસ્ત્રાવ કે રજોસ્ત્રાવ ઋતુસ્ત્રાવ થવો એ સ્ત્રી ગર્ભવતી નથી તેની નિશાની છે.

યૌવનારંભ દરમિયાન જોવા મળતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી બનાવો.
જવાબ : યૌવનારંભ દરમિયાન જોવા મળતાં શારીરિક પરિવર્તનો : :

  • ઊંચાઈમાં એકાએક વધારો થાય છે.
  •  હાથ અને પગનાં હાડકાંઓની લંબાઈમાં વધારો થાય છે અને વ્યક્તિ ઊંચો લાગે છે.
  • શરીરના વિવિધ ભાગે વાળ ઊગવા લાગે છે.
  • છોકરામાં ખભાનો ભાગ ફેલાઈને પહોળો થઈ જાય છે. જ્યારે છોકરીમાં નિતંબનો વધુ વિકાસ થવા લાગે છે.
  •  છોકરામાં સ્વરપેટી મોટી થઈ ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ ઊપસી આવે છે અને અવાજ ઘેરો બને છે.
  • પ્રસ્વેદ અને તૈલગ્રંથિઓનો સ્ત્રાવ વધી જાય છે.
  • પ્રજનન અંગોનો વિકાસ થાય છે અને પ્રજનનાંગોના વિસ્તારમાં વાળ ઊગે છે.
  • છોકરામાં દાઢી-મૂછ ઊગવાની શરૂઆત થાય છે.
  • છોકરીઓમાં સ્તનગ્રંથિનો વિકાસ થાય છે.

જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલે શું? તેનું નામકરણ આ પ્રકારે કેમ કરવામાં આવ્યું છે? તેનાં કાર્યો જણાવો.

  • જાતીય અંતઃસ્ત્રવ એટલે ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ અને નિયમન નિયંત્રણ કરતા અંતઃસ્ત્રાવ
  • જાતીય અંતઃસ્ત્રાવનું નામકરણ આ પ્રકારે કરવામાં આવ્યું છે, કારણ કે તેનો સ્રાવ જાતીય અંગ(જનનપિંડ)માંથી થાય છે અને તેની અસર હેઠળ વિકસતાં લક્ષણો છોકરા અને છોકરીને જુદા દેખાવામાં મહત્ત્વનાં છે.
  • જાતીય અંતઃસ્ત્રાવનાં કાર્યો : ગૌણ જાતીય લક્ષણો જેવાં કે, છોકરાના ચહેરા પર વાળ (દાઢી-મૂછ) ઊગવા, છાતી પર વાળ, છોકરીમાં સ્તનગ્રંથિનો વિકાસ, નિતંબનો વધુ વિકાસ વગેરે કાર્ય કરે છે.
  • છોકરા અને છોકરીઓ બંનેમાં બગલમાં તથા પ્યુબિક વિસ્તારમાં વાળ ઊગવાનું કાર્ય કરે છે.

કંઠમણિઃ

  • યૌવનારંભમાં છોકરાઓની સ્વરપેટી વિકાસ પામીને અપેક્ષાકૃત મોટી થઈ જાય છે.
  • છોકરાઓમાં મોટી થયેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ ઊપસી આવે છે. તેને કંઠમણિ (Adam’s apple) કહે છે. તેના કારણે છોકરાઓનો અવાજ ઘેરો હોય છે.

ગૌણ જાતીય લક્ષણો એટલે શું?:

  • છોકરાઓને છોકરીઓથી અલગ પાડતાં લક્ષણોને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે.
  • છોકરા અને છોકરી બંનેમાં બગલમાં તેમજ પ્યુબિક વિસ્તારમાં વાળ ઊગવા, છોકરામાં દાઢી-મૂછ તેમજ છાતી પર વાળ, ઘેરો અવાજ જ્યારે છોકરીમાં સ્તનગ્રંથિનો વિકાસ, તીણો અવાજ વગેરે ગૌણ જાતીય લક્ષણો છે.

ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયનઃ

  • ગર્ભસ્થ શિશુની જાતિ(લિંગ)નું નિશ્ચયન લિંગી રંગસૂત્રો વડે થાય છે.
  • મનુષ્યમાં સ્ત્રીનો અફલિત અંડકોષ હંમેશાં X લિંગી રંગસૂત્ર ધરાવે છે. પુરુષમાં શુક્રકોષો બે પ્રકારના – ફક્ત X લિંગી રંગસૂત્ર ધરાવતા અને ફક્ત Y લિંગી રંગસૂત્ર ધરાવતા હોય છે.
  • ફલન થાય તે ક્ષણે જ ગર્ભસ્થ શિશુનું લિંગનિશ્ચયન થઈ જાય છે. જો X લિંગી રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ ફેલનમાં ભાગ લે તો યુગ્મનજનું લિંગ રંગસૂત્ર બંધારણ XX થશે.
  • આ યુગ્મનજ માદા (છોકરી) તરીકે વિકાસ પામે. જો Y લિંગી રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે તો યુગ્મનજનું લિંગ રંગસૂત્ર બંધારણ XY થશે. આ યુગ્મનજ નર (છોકરા) તરીકે વિકાસ પામે.
  • આમ, ગર્ભસ્થ શિશુના લિંગનિશ્ચયન માટે ફલનમાં ભાગ લેતા શુક્રકોષમાં રહેલું લિંગી રંગસૂત્ર કે સંતાનના પિતા જવાબદાર છે.

Reaching the age of Adolescence – તરુણાવસ્થા તરફ

તરુણાવસ્થા કોને કહે છે? તેની અવધિ જણાવો.

  • વ્યક્તિના શરીરમાં પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય તેવાં પરિવર્તનો દર્શાવતી અવસ્થાને તરુણાવસ્થા કહે છે.
    તરુણાવસ્થા લગભગ 11 વર્ષની ઉંમરથી પ્રારંભ થઈને 18 19 વર્ષની ઉંમર સુધી રહે છે. આમ છતાં તેની અવધિ 13થી 18- 19 વર્ષની ઉંમર સુધીની ગણવામાં આવે છે.

કયો બદલાવ યૌવનારંભનો સંકેત છે? યૌવનારંભ ક્યારે સમાપ્ત થઈ જાય છે?

  • તરુણાવસ્થા દરમિયાન મનુષ્ય શરીરમાં અનેક પરિવર્તન આવે છે. આ પરિવર્તન યૌવનારંભનો સંકેત છે. તેમાં સૌથી મહત્ત્વનું પરિવર્તન છોકરા અને છોકરીમાં પ્રજનન ક્ષમતાનો વિકાસ છે.
  • તરુણોમાં પ્રજનન પરિપક્વતાની સાથે યોવનારંભ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

Reaching the age of Adolescence – તરુણાવસ્થા તરફ

વ્યક્તિની ઊંચાઈને અસર કરતા ઘટકો સમજાવો.

  •  વ્યક્તિની ઊંચાઈને અસર કરતા ઘટકો નીચે મુજબ છે :
  • (1) જનીનઃ વ્યક્તિની ઊંચાઈ લગભગ તેના માતા કે પિતાની ઊંચાઈ જેટલી હોય છે. માતાપિતા દ્વારા વારસામાં પ્રાપ્ત જનીન પર વ્યક્તિની ઊંચાઈ આધાર રાખે છે.
  • (2) આહાર : ઊંચાઈ વ્યક્તિ દ્વારા લેવાતા આહાર પર પણ આધાર રાખે છે. વૃદ્ધિના આ તબક્કામાં હાડકાંઓ, સ્નાયુઓને યોગ્ય રીતે વૃદ્ધિ કરવા માટે પર્યાપ્ત પોષણ જરૂરી છે.

છોકરા અને છોકરીમાં તરુણાવસ્થામાં પ્રજનનાંગોનો વિકાસ સમજાવો.

  • તરુણાવસ્થામાં છોકરામાં નરપ્રજનન અંગો શુક્રપિંડ અને શિશ્ન પૂર્ણતઃ વિકસિત થઈ જાય છે. શુક્રપિંડમાંથી શુક્રકોષોનું ઉત્પાદન શરૂ થઈ જાય છે. છોકરીઓમાં અંડપિંડ કદમાં વધે છે. અંડકોષો પરિપક્વ થવા લાગે છે તથા અંડપિંડમાંથી અંડકોષ મુક્ત થવાનું શરૂ થઈ જાય છે.

Reaching the age of Adolescence – તરુણાવસ્થા તરફ

તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરા અને છોકરીના શારીરિક આકરમાં ક્યા ફેરફાર થાય છે?

  • તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરામાં ખભાનો ભાગ ફેલાઈને પહોળો તેમજ છાતીનો ભાગ વિસ્તૃત થાય છે. છોકરીઓમાં કમરની નીચેનો ભાગ પહોળો થાય છે, છોકરાઓમાં વૃદ્ધિને કારણે શરીરના સ્નાયુઓનો વિકાસ છોકરીઓના નાયુઓના વિકાસની સરખામણીમાં વધુ હોય છે.
  • આમ, તરુણાવસ્થામાં છોકરા અને છોકરીઓમાં જોવા મળતા ફેરફાર અલગ અલગ હોય છે.

યૌવનારંભમાં છોકરા અને છોકરીના અવાજમાં થતો બદલાવ સમજાવો.

  • યૌવનારંભમાં કંઠની ગ્રંથિ(સ્વરપેટી)માં વૃદ્ધિની શરૂઆત થાય છે. છોકરાઓમાં વિકાસ પામીને મોટી થયેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ કંઠમણિ તરીકે ઉપસી આવે છે.
  • છોકરીઓમાં સ્વરપેટી તેના નાના કદને લીધે માંડ દેખાતી હોય છે. છોકરીઓનો અવાજ ઊંચો અને તીણો હોય છે જ્યારે છોકરાઓનો અવાજ ઘેરો હોય છે.

Reaching the age of Adolescence – તરુણાવસ્થા તરફ

એડ્રિનલ ગ્રંથિના અંતઃસ્ત્રાવનાં કાર્ય જણાવો.

  •  એડ્રિનલ ગ્રંથિ રુધિરમાં ક્ષારની માત્રાને સંતુલનમાં રાખવાનું કાર્ય કરતો અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન કરે છે.
  • એડ્રિનલ ગ્રંથિમાંથી બીજો એક અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન થાય છે. તેને એડ્રિનાલિન કહે છે. એડ્રિનાલિન સાવ ગુસ્સો, ચિંતા તથા ઉત્તેજનાની અવસ્થામાં તણાવની સ્થિતિને નિયંત્રણમાં રાખવાનું કાર્ય કરે છે.

પ્રજનન સંબંધિત કઈ ખોટી માન્યતાઓ સમાજમાં પ્રવર્તે છે. તેને છોડવી જોઈએ?

Reaching the age of Adolescence – તરુણાવસ્થા તરફ
  • પ્રજનન સંબંધિત નીચેની ખોટી માન્યતાઓ સમાજમાં પ્રવર્તે છે :
  • (1) ઋતુસ્ત્રાવના સમયે જો કોઈ છોકરી છોકરાને જુએ તો તે ગર્ભવતીબની જાય છે..
  • (2) સંતાનની જાતિ માટે તેની માતા જવાબદાર છે.
  • (3) ઋતુસ્ત્રાવની અવસ્થામાં છોકરીનું રસોડામાં કામ કરવું નિષેધ છે.
  • આ માન્યતાઓ વૈજ્ઞાનિક તથ્થો વગરની છે. તેથી તેને છોડવી જોઈએ.
Share on:

Leave a Comment

You cannot copy content of this page
આજે જ જોડાવો અમારી સાથે...

તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી માટે